مسلمانان گردد ؛ و چنانچه موجب زيان خود او و يا ديگران شود ، چيزى واجب نمىشود « 1 » ، از همين اندازه فراتر نمىرود ! يك ديدگاه ديگر موارد ديگرى را به نظريه يادشده مىافزايد و مىگويد : « . . . اين در هنگامى است كه تأثير امر يا نهى احراز نشده باشد ، ولى چنانچه احراز گردد ناچار بايد اهميت رعايت شود و در اين صورت با علم بر مترتب بودن زيان نيز امر به معروف و نهى از منكر واجب مىگردد تا چه رسد به گمان يا احتمال زيان » . « 2 » در يك ديدگاه ديگر تنها شرط عدم حصول مفسده در زمرهء شرايط اين واجب گنجانده شده است و در چارچوب اين مبحث آمده است : « چنانچه در اسلام بدعتى گزارده شود و سكوت علماى دين و رؤساى مذهب - اعلى الله كلمتهم - موجب هتك اسلام و ضعف عقايد مسلمانان گردد بر آنان واجب است كه با هر وسيله ممكن نسبت به آن اعلام انزجار كنند . خواه اين اقدام در از ميان بردن فساد مؤثر باشد يا نباشد . همچنين است اگر كه سكوتشان در برابر ردّ منكرات ، خود موجب منكر گردد . در هر حال زيان و سختى در نظريه گرفته نمىشود ، بلكه اهميت مد نظر قرار مىگيرد . چنانچه در سكوت علماى دين و رؤساى مذهب - اعلى الله كلمتهم - بيم آن برود كه منكر معروف و يا معروف منكر گردد ، بر آنان واجب است كه دانش خويش را آشكار و به وظيفه عمل كنند و سكوت جايز نيست ، هر چند كه بدانند اين كارشان در ترك فاعل مؤثر نيست ؛ و چنانچه حكم از امورى باشد كه شارع مقدس به جدّ به آن اهميت مىدهد زيان و سختى نبايد مد نظر قرار گيرد . چنانچه در سكوت علماى دين و رؤساى مذهب - اعلى الله كلمتهم - موجب تقويت ظالم و العياذ بالله تأييد او باشد ، سكوت بر آنان حرام است و اظهار كردن بر آنان واجب است اگر چه موجب رفع ستم ستمگر هم نشود » . « 3 »

--> ( 1 ) - منهاج الصالحين ، آيت الله العظمى سيد محسن حكيم ، ج 1 ، ص 489 . ( 2 ) - منهاج الصالحين ، آيت‌الله العظمى سيد ابوالقاسم خوئى ، ج 1 ، ص 352 . ( 3 ) - تحرير الوسيله ، آيت الله العظمى امام خمينى ، ج 1 ، ص 473 ، مسائل 7 ، 8 و 9 .